اختلالات خواب

خواب فرایند فیزیولوژیک مهم و ضروری برای بدن انسان است. بسیاری از عملکردهای جسمی روحی و ذهنی انسان و حفظ سلامت کلی او وابسته به خواب میباشد.

در زمان خواب مغز انسان وارد مرحله خاصی از عملکرد خود میگردد و به واسطه تغییراتی که در سطح سیگنالهای عصبی و هورمونی رخ میدهد عملکردهای مغزی و جسمی دچار تغییر میگردد این تغیرات جهت حفظ سلامت کلی بدن، رشد و ترمیم سلولی، حافظه و عملکرد ذهنی و سلامت روحی – روانی انسان ضروری میباشد، لذا اختلالات خواب میتواند منجر به بروز انواع مشکلات جسمی مانند دیابت، اختلالات قلبی عروقی، افزایش وزن، افزایش خطر ابتلا به برخی از انواع سرطانها، اختلالات گوارشی و زخم معده شود. در کودکان اختلالات خواب باعث بروز بیش فعالی و کاهش توجه و تمرکز و اختلال رشد میگردد.

منشأ برخی از مشکلات روحی – روانی مانند افسردگی، اضطراب، اختلالات تمرکز و یادگیری اختلال خواب میباشد. سالانه حوادث رانندگی و شغلی ناشی از مشکلات خواب منجر به آسیب و فوت درصدی از افراد جامعه میگردد.

بنابراین خواب مناسب و اثرات آن بر سلامت جسمی و روحی فرد و جامعه بسیار حائز اهمیت میباشد.

اختلالات خواب به معنی وجود هر گونه اختلال در آغاز خواب، تداوم و کیفیت آن میباشد علل اختلال خواب را میتوان به طور کلی به دو دسته اولیه و ثانویه تقسیم بندی نمود علل اولیه اختلال خواب به معنی عدم وجود مشـکل زمیـنه ای مشخص میباشد علل ثانویه شامل کلیه موارد اعم از بیماریهای جسمی، روحی، عوارض دارویی و سوء مصرف مواد میگردد که در زمینه آنها اختلال خواب رخ میدهد.

اختلال خواب انواع مختلفی دارد که به طور خلاصه به صورت زیر می باشد:

۱) بیخوابی:

شایعترین اختلال خواب است که حداقل حدود %۳۰ افراد جامعه را درگیر میکند و میتواند به صورت اختلال در شروع خواب، تداوم یا کیفیت آن باشد عوامل مختلفی میتوانند بر بروز بیخوابی تأثیر گذار باشند.

جنسیت، سن، ژنتیک، شغل، بیماریهای جسمی و روحی و روانی، سوء مصرف مواد، عوارض داروها، تغییرات فصلی و مسافرت از جمله مواردی میباشند که منجر به بیخوابی میگردند. با افزایش سن احتمال بروز بیخوابی بیشتر میگردد. در خانمها نسبت به آقایان اختلال شروع و تداوم خواب بیشتر دیده میشود. در بیماریهای جسمی مختلف علایم بیماری یا اثرات بیماری بر مرکز خواب در مغز منجر به بروز بیخوابی میگردد. دربیماریهای روحی مانند اضطراب و افسردگی شـروع خـواب، تداوم آن و مـیزان خــواب مخــتل میگردد. سوء مصرف مواد مخدر مخصوصاً از نوع صنعتی مصرف الکل، مصرف برخی از داروها مانند ریتالین باعث بیخوابی میشود.

درمان بیخوابی معمولاً براساس شرح حال دقیق و معاینه فرد توسط پزشک جهت تشخیص علل زمینه ای بروز بیخوابی آغاز می گردد. هدف از درمان بهبود کیفیت و میزان خواب شبانه و بهبود عملکرد فرد در روز بعد میباشد. در صورتیکه علل زمینه ای مانند بیماریهای جسمی، روحی، اعتیاد و سوء مصرف مواد عوارض دارویی وجود داشته باشد اولین قدم رفع این عوامل میباشد. در موارد بیخوابی اولیه مجموعه ای از روشهای درمانی مانند رفتار درمانی، شناخت درمانی، بهبود بهداشت خواب و دارو درمانی توصیه میگردد.

توصیه هایی که در زمینه بهبود وضعیت بهداشت خواب مطرح میگردد شامل موارد زیر است:

۱- عدم مراجعه به بستر تا زمان بروز خواب آلودگی

۲- عد م فعالیتهایی مانند مطالعه، تماشای تلویزیون، خوردن در بستر

۳- در صورتیکه پس از گذشت ۱۰ دقیقه هنوز به خواب نرفته ایدازبستر خارج شده و به نوعی فعالیت مانند مطالعه مشغول شده و در صورت بروز خواب آلودگی مجدد به بستر روید.

۴- ساعت مشخصی جهت خوابیدن و بیدار شدن داشته باشید.

۵- در طول روز از چرت زدن بپرهیزید.

۶- مصرف چای، قهوه و شکلات را محدود کنید.

۷- فعالیت ورزشی منظم و متوسطی مانند پیاده روی، شنا، دوچرخه سواری در ساعات مشخصی از عصرها داشته باشید.

۸- محل استراحت و خواب باید تاریک و آرام باشد.

۹- نوشیدن شیر قبل از خواب میتواند در تنظیم خواب مؤثر باشد.

۱۰- تنظیم دمای محیط :دمای بیشتر از °C 24 باعث اختلال خواب میگردد.

۲) اختلال ریتم خواب

بسیاری از فعالیتهای فیزیولوژیک بدن مانند خواب از یک ریتم خاصی تبعیت میکند.

ریتم خواب تنظیم کننده خواب فیزیولوژیک در ساعات مشخصی از شبانه روز در بعد از ظهرها و شبها میباشد عواملی مانند تغییرات محیطی، مسافرت، سن، ژنتیک و شغل در تغییرات ریتم خواب مؤثر میباشند.

به عنوان مثال مسافرت از یک کشور به کشور دیگری در عرض جغرافیایی متفاوت به سمت مشرق یا مغرب کره زمین باعث اختلال خواب میگردد. جهت تطابق با محیط جدید حدود ۲ هفته زمان لازم است تا ریتم خواب فرد مطابق شرایط جدید شود. افرادیکه مشاغلی به صورت شیفت کاری دارند مکرر دچار اخـتلال ریتـم خــواب میگـردند که میتواند منجر به بروز خواب آلودگی فرد حین انجام کار و بروز حوادث شغلی گردد.

با افزایش سن نیز تغییراتی در ریتم خواب دیده میشود و معمولاً به صورت زودتر خوابیدن شبانه و بیدار شدن در ساعات ابتدایی صبح میباشد.

فاکتور ژنتیک یکی از عوامل مؤثر بر نوعی اختلال ریتم خواب میباشد این اختلال به دو صورت دیده میشود. در نوعی از آن افراد در ساعات ابتدای شب چندین ساعت زودتر از افراد نرمال احساس خواب آلودگی نموده و زمان بیداری آنها نیز در ساعات ابتدای صبح و چند ساعت زودتر میباشد. میزان خواب این افراد نرمال است ولی زمان بندی آن زودتر رخ میدهد.

در نوع دیگر از این اختلال شروع خواب و زمان بیداری چندین ساعت دیرتر از افراد نرمال میباشد به گونه ای که این اشخاص ممکن است دچار اختلال عملکرد شغلی و تحصیلی گردند.

در کــلیه موارد اختلال ریتم خـواب از نور درمانی و دارویی به نام ملاتونین اسـتفاده میگردد البته برحسب نوع اختلال، زمان نور درمانی و مصرف ملاتونین متفاوت خواهد بود.

نور درمانی و ملاتونین براساس فیزیولوژی خواب و نقش نور در ترشح هورمون خواب (ملاتونین) میباشد.

۳) پرخوابی (هایپرسومنیا)

این اختلال به صورت خواب آلودگی روزانه کاهش تمرکز، چرت زدن مکرر در طی روز دیده میشود که میتواند به علل مختلفی مانند انواع اختلال خواب، مشکلات جسمی، عوارض دارویی، وقفه تنفسی حین خواب، یا بیماری نارکولپسی باشد.

علایم بیماری نارکولپسی به صورت حملات مکرر و غیر قابل کنترل خواب در زمان و مکان نامناسب، فلج خواب (ضعف شدید بدن و عدم توانایی تکلم علی رغم بیداری مغز)، توهمات زمان خواب یا بیداری و حملات مکرر کاهش قدرت عضلانی در کل بدن یا برخی اندامها بدون کاهش هوشیاری می باشد. درنارکولپسی شخص پس از چرت زدن کوتاه روزانه کاملاً سرحال و هوشیار میباشد ولی در سایر موارد خواب آلودگی روزانه ممکن است این احساس وجود نداشته باشد و فرد همچنان احساس خستگی و خواب آلودگی کند.

جهت تشخیص نارکولپسی از روشهای تشخیصی مانند پلی سومنوگرافی و سایر روشها استفاده میگردد و برای درمان در صورت وجود اختلال خواب شبانه درمان مربوط به آن اختلال و جهت درمان خواب آلودگی روزانه از داروهای محرک مغز مانند مودافنیل و ریتالین میتوان استفاده نمود.

۴) وقفه تنفسی حین خواب یا آپنه خواب

شایعترین علت مراجعه به کلینیک خواب و بررسـی توسط روش پلی سـومنوگرافی میباشد. وقفه تنفسی حین خواب به دو صورت مرکزی و محیطی دیده میشود.

در نوع مرکزی به علت عدم ارسال پیام از سیستم عصبی مرکزی (مغز) فعالیت تنفسی متوقف شده و تلاش تنفسی در فرد رویت نمی گردد و جریان هوا متوقف میگردد.

در وقفه تنفسی محیطی پیام عصبی از مرکز تنفسی مغز ارسال میگردد ولی به علت افزایش مقاومت هوایی فوقانی ناشی از کاهش قدرت عضلات حلق و زبان حین خواب جریان هوا رخ نمی دهد و پدیده آپنه به مدت چند ثانیه رخ می دهد.

پدیده آپنه یا وقفه تنفسی با عوارض متعدد جسمی مانند عوارض قلبی – عروقی ، افزایش فشار خون، سکته قلبی، نارسایی قلبی، چاقی و در کودکان اختلال تمرکزو بیش فعالی همراه است. بسیاری از افراد از وجود این اختلال آگاه نمیباشند و با توجه به عوارض این بیماری توجه به برخی علایم که می تواند بیانگر وجودآپنه باشد ضروری است.

علایمی مانند خر و پف، بیدار شدن مکرر از خواب ، سردرد صبحگاهی، تعریق شبانه، خشکی دهان در زمان بیداری، چاقی، گردن کوتاه، وجود اختلال در آناتومی بینی و فک و دهان، چرت زدن مکرر در روز و خواب آلودگی روزانه به طور شایع در افراد مبتلا به آپنه خواب دیده میشود.

در صورت وجود این علایم و احتمال وجود آپنه خواب توصیه به بستری جهت انجام پلی سونوگرافی میگردد و برحسب وجود آپنه و تعداد آن توصیه به روشهای درمانی از جمله کاهش وزن و تغییر شیوه زندگی، عمل جراحی ترمیمی در موارد وجود ناهنجاری دهان حلق و بینی و استفاده از وسیله ای به نام CPAP یا BIPAP جهت حفظ جریان هوا در تمام مراحل تنفسی میگردد.

۵) پاراسومنیا

شامل انواع اختلالات حین خواب به صورت کابوس، خواب گردی و تکلم حین خواب و حملات هراس میباشد. این موارد در مراحل متفاوتی از خواب رخ داده و فرد از رخداد آن آگاه نمیباشد غیر از موارد کابوس که در حافظه فرد ثبت میگردد سایر موارد یادآوری نمیگردد.

عواملی مانند استرس، سن فرد، محرومیت از خواب در بروز هر یک از این اختلالات نقش دارد.

جهت درمان از روشهای روان درمانی جهت درمان و کنترل استرس و روش دارو درمانی استفاده میگردد.

۶) اختلالات حرکتی وابسته به خواب:

این اختلالات شامل انواع مختلفی از حرکات غیر ارادی اندامها در شروع خواب یا حین خواب میباشد که می تواند باعث بیخوابی و بیدار شدن مکرر فرد از خواب شود. یکی از موارد شایع تر از این نوع اختلال بیماری سندرم پای بیقرار میباشد. این بیماری که از سنین جوانی آغاز شده و تدریجاً با افزایش سن پیشرفت میکند، در زنان و افراد با سابقه خانوادگی مثبت شایعتر است.

علایم این بیماری به صورت احساس ناخوشایند بیقراری، گز گز شدن، ضعف و نیاز به حرکت در اندامهای تحتانی و در موارد شدیدتر اندامهای فوقانی در زمان دراز کشیدن و ابتدای خواب میباشد که منجر به اختلال در شروع خواب و بیقراری فرد میگردد. در این افراد احتمال وجود برخی بیماریها مانند دیابت، مشکلات ستو ن مهره ها و آسیب دیسک بین مهره ای، روماتیسم مفصلی، کم کاری تیروئید، کم خونی و کاهش ذخایر آهن، سابقه مصرف داروهای ضد افسردگی، ضد اضطراب و کافئین وجود دارد.

درمان این افراد پس از معاینه کامل و انجام آزمایشات و تشخیص علت های زمینه ای براساس درمان علت های زمینه ای و تجویز برخی داروها مانند گاباپنتین و پرامی پکسول برای کنترل علایم فرد میباشد.

*پلی سومنوگرافی روش شایع جهت بررسی خواب میباشد در این روش فرد به مدت یک شـب یا بیشتر در مرکز مربوط به خواب بسـتری شده و وضـعیت خـواب او بــررسی میگردد. نحوه بررسی الگوی خواب به وسیله ثبت امواج مغزی، وضعیت تنفسی فرد، میزان اکسیژن خون و ضربان قلب، ثبت امواج مربوط به فعالیت عضلانی و حرکات چشم حین خواب میباشد.

این روش تشخیصی در موارد زیر استفاده میگردد:

۱) وقفه تنفسی یا آپنه خواب

۲) خر و پف شدید و بیش از۵ شب در هفته با احتمال وجود آپنه خواب

۳) خواب آلودگی شدید روزانه و احتمال وجود اختلال نارکولپسی

۴) در موارد وجود اختلالات حرکتی حین خواب

۵) وجود مشکلاتی مانند انواع پاراسومنیا(کابوس، حملات هراس، خواب گردی)

دکتر مریم ملاباشی

متخصص بیماری های مغز واعصاب